Каде се наоѓа?
Манастирот Св. Никита лежи на тревнатите падини на Скопска Црна Гора, помеѓу селата Бањани, Чучер-Сандево и Горњане, околу 15–18 км северно од центарот на Скопје. Поради локацијата, во литературата ќе го сретнеш и како „Св. Никита – Горњани“ или „Св. Никита – Бањане“.
Кратко историско резиме
Храмот е ктиторско дело на српскиот крал Милутин (крај XIII – почеток XIV век), изграден на темели од постара црква. Во 1307 храмот бил темелно обновен. Манастирот во средниот век бил даруван и кон Хиландар. Денес му припаѓа на Скопската епархија.
Архитектура на храмот
Црквата е изведена во форма „впишан крст“ со централна купола, во мешана ѕидарија (камен и тула) со карактеристична керамопластична декорација. Источната страна има повеќестрана апсида; фасадите се „разбиени“ со слепи ниши и лачни појаси, препознатлив византиско-балкански стил.
Фрескоживопис: Михаило и Евтихиј
Внатрешноста првично целосно ја живописале прочуените солунски мајстори Михаило и Евтихиј (Астрапас), дворски сликари на Милутин (почеток XIV век). Дел од куполата е доработуван во XIX век (Дичo Зограф). Сликарската програма е богат палетон: најдолу стоечки светци во природна величина; на средното ниво се чудата Христови; горното ниво се Страдањата. Натписите се на грчки и словенски (српска редакција).
Кратко житие
Свети Никита (или по-грчки Никeтaс) бил христијански маченик од IV век.
Тој потекнува од готското племе на Дунавообалното подрачје, каде што христијанството веќе се простирало.
Кога поглаварот на Готите, Атанарих, подигнал гонителство против христијаните, Никита бил заробен.
Се очекувало да принесе жртва на паганските богови, но тој се исповеда како Христов сведок, ги одбил навредите, ги претрпел маченијата, меѓу нив и фрлање во оган и на крајот ја предал својата душа кон нашиот Господ Исус Христос.
Датумот на неговото преставување е 15 септември според традицијата. Моштите негови биле пренесени и почитувани, и подоцна се појавуваат како извор на благодат и утеха за верниците.
Ново: мошти од Св. Великомаченик Никита, пристигнати и изложени за поклонение во манастирот Св. Никита во село Горњани
На 26 септември 2025 (во пресрет на храмовата слава), манастирот најави пречек на мошти од Св. Великомаченик Никита и нивно поставување за верско поклонение во храмот. Ова е значајна новост за духовниот живот на манастирот и за верниците кои пристапуваат со молитва и почит.
Важно: Поклонението кон моштите е литургиска и молитвена практика на Црквата. Тоа не е исто со обреди од типот „врти се три пати, замисли желба“ и слични постапки што во минатото се рекламираа во медиуми како „моќ на каменот“. Таквите текстови се популарни приказни и суеверие, не официјална црковна пракса.
„Каменот“ и суеверијата: што е ставот?
Во македонскиот интернет просторот кружат статии и објави што ги промовираат „обредите“ околу кружен камен во средината на храмот (вртење трипати, магиски желби, сл.). Свештенослужители и теолошки публицисти веќе предупредуваа дека нема историски ниту литургиски основ за магиски практики поврзани со каменот; христијанската побожност се остварува преку вера, покајание, исповед, Евхаристија и почит кон светињите, не преку ритуали со магиски карактер.
Наш апел како уредници:
Дојдете во манастирот да се поклоните на моштите на свети Никита, да запалите свеќа и да се помолите без суеверни обичаи. Така му оддаваме вистинска чест на светецот и на живото предание на Црквата.
Што да видите внатре?
Иконостасот (XIX век), дело на Дичo Зограф;
Циклусите фрески (Палеолошки стил) со богата наративност и суптилни бои;
Архитектонските детали: тули и камен (opus cloisonné).
Како да стигнете?
Од Скопје → пат за Чучер-Сандево/Бањани. Се стигнува со автобусот со број 71, од последната автобуска станица патот е краток, но стрмен на места, бидете внимателни во зима/дожд. Ако патувате со кола, можете директно да стигнете до манастирскиот паркинг во селото Горњани кое се наоѓа веднаш над селото Бањане.
Правила на однесување
Влегувај со прикладна облека; 2) Зборувај тивко; 3) Фотографирај со почит, без блиц на фрески; 4) Пристапи кон моштите мирно и со молитва; 5) Не практикувај обреди од тип „магиски камен“ — тоа не е христијанска побожност.
Практични совети за посетители
Паркинг: ограничен во кругот; подобро да се паркира покрај патот пред порта, особено во Недела кога се собираат посетители.
Комбинирајте тура: Св. Архангели во Кучевиште + Св. Никита + селата на Скопска Црна Гора (еден ден културен туризам околу Скопје).
